به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری «اقبال» (IQBAL) با محوریت پیوند هنر، اندیشه و همگرایی فرهنگی ایران و پاکستان ۲۸ آبان ماه در سالن سوره حوزه هنری برگزار شد.
محمدمهدی دادمان رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی با یاد رهبر شهید و شهدای کشورمان گفت: اقبال لاهوری به همه ما نشان داد اندیشه و هنر میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کند و پیوندهای تازهای فراتر از ماه و سال داشته باشد. سال آینده صد و پنجاهمین سال تولد علامه اقبال است و امیدواریم این گردهمایی و جشنواره هنری بهانهای شود تا سال آینده اقدامات مهمتری برای شناخت و پیوند میان دو ملت شکل بگیرد و زمینه کارهای جدیتر فراهم شود.
او افزود: باور ما بر این است مردم دو کشور و فرهنگشان عمیقا به هم گره خوردهاند و اگر از طریق اندیشه و هنر برای تعامل و تبادل پیش رویم میتوانیم مسیرهای تازه بگشاییم و به پروژههای بزرگی فکر کنیم که برای منطقه و جهان حرف تازه دارد. بر همین اساس میتوان مسیر کنشهای فرهنگی اجتماعی را با پیوند دو ملت آغاز کرد که به جریانات اثرگذار فرهنگی ختم شود.
رئیس حوزه هنری در پایان اظهار کرد: امیدوارم این برنامه سرآغاز برنامهای بلندمدت برای شناخت علامه اقبال لاهوری و تبادل فرهنگی میان ایران و پاکستان و کشورهای منطقه باشد.
نگاه اقبال لاهوری
علی کمیل قزلباش پژوهشگر و مدرس زبان اردو گفت: مفهوم «مرد مؤمن» انسان آرمانی از بنیادیترین محورهای اندیشه فلسفی، عرفانی و اجتماعی علامه محمد اقبال لاهوری است. اقبال با تکیه بر آموزههای قرآنی، فلسفه خودی و میراث عرفانی جلال الدین مولوی، الگویی از انسان ارائه میکند که در آن ایمان، اراده، عشق، استقلال خودآگاهی، شجاعت ومسئولیت اجتماعی در پیوند سازنده قرار دارند.
او اظهار کرد: این انسان نه در برابر تحولات تاریخی منفعل است و نه سرنوشت خود را به اراده قدرتهای بیرونی واگذار میکند؛ بلکه با تکیه بر باورهای خویش در پی ساختن آینده و تحقق آرمانهای انسانی است.
این پژوهشگر و مدرس زبان اردو یکی از مسائل مهم در اندیشه اسلامی معاصر را رابطه میان ایمان، شخصیت انسانی و رهبری اجتماعی دانست و افزود: اندیشه علامه اقبال لاهوری جایگاهی ویژه داشت زیرا او با الهام از قرآن انسان را نه تنها موجودی برخوردار از استعدادهای فردی بلکه نیرویی سازنده در تاریخ و جامعه میداند.
او ادامه داد: اقبال معتقد است که انسان با شناخت خویشتن، تقویت اراده، پرورش ایمان و ورود آگاهانه به عرصه عمل میتواند به مرتبهای از بلوغ فکری و معنوی دست یابد که در آن، زندگی او از محدوده منافع شخصی فراتر میرود و در خدمت اهداف بزرگتر قرار میگیرد.
قزلباش عنوان کرد: امام شهید نیز در زندگی سیاسی و اجتماعی خود بر استقلال ایران، حفظ هویت اسلامی، مقاومت در برابر فشارهای خارجی و تقویت ظرفیتهای علمی و اقتصادی کشور تاکید داشته است. زندگی ایشان از دوران مبارزه با حکومت پهلوی تا ریاست جمهوری، عرصهای گسترده برای مطالعه نسبت میان باور دینی، اراده سیاسی و آرمان استقلال فراهم میآورد.
او ادامه داد: اقبال از طریق شعر فارسی و اردو کوشید مفاهیم قرآنی و عرفانی را در قالب زبان نو و متناسب با مسائل عصر خود بیان کند. او در این مسیر از میراث مولانا، حافظ و دیگر شاعران فارسیزبان بهره گرفت و در عین وفاداری به سنت، بر ضرورت حرکت و بازاندیشی تاکید داشت.
این پژوهشگر و مدرس زبان اردو افزود: امام شهید با ادبیات و فرهنگ اسلامی آشنایی و علاقه داشته و در بیانات خود به ادبیات و شعر توجه نشان دادهاند.
او در ادامه به فلسفه خودی در اندیشه اقبال و دعوت به خودآگاهی اشاره کرد و یادآور شد: ایمان او در اراده، تصمیمگیری، شجاعت و احساس مسئولیت آشکار میشود. چنین انسانی در برابر موانع تاریخی و اجتماعی تسلیم نمیشود و برای تحقق اهداف خود، از تواناییهای فکری و عملی بهره میگیرد.
قزلباش همچنین به انسان آرمانی و مسئولیت تاریخی از نگاه اقبال را تشریح کرد و سپس یادآور شد: امام شهید در یکی از سخنرانیهایشان گفتند سردار قاسم سلیمانی مرد ایمان و اخلاص و عمل بود. او به خدا و حمایت الهی ایمان داشت و برای خوشنامی و تعریف و تایید از سوی مردم، کار نمیکرد او برای خدا در میدان عمل بود. او مرد مومنی است که اقبال لاهوری گاه او را مرد خدا، گاه مرد قلندر، گاه بنده مومن، گاه مرد مسلمان و گاه مرد درویش مینامد.

اهمیت کاهش وابستگی
او در بخش دیگری از سخنانش بر زندگی سیاسی امام شهید و شکلگیری شخصیت مبارز پرداخت و افزود: یکی از برجستهترین موضوعات در گفتار سیاسی امام شهید استقلال ایران و ضرورت کاهش وابستگی به قدرتهای خارجی بوده است. ایشان بارها بر پیشرفت علمی، تقویت توان داخلی و پیوند استقلال اقتصادی با استقلال سیاسی تاکید کردهاند. در تحلیل دیدگاههای ایشان خوداتکایی تنها به معنای تامین نیازهای مادی کشور نبوده بلکه با حفظ قدرت، تصمیمگیری مستقل، تقویت اعتماد به نفس ملی و توسعه ظرفیتهای علمی نیز ارتباط دارد.
در ادامه احمد شهریار شعرخوانی کرد و سپس عبدالرئوف رفیقی رئیس آکادمی اقبال پاکستان با اشاره به برهه حساس کنونی اظهار کرد: در روزگاری که شرق و غرب در برخورد تمدنی به سر میبرند معتقدم شما خوشبخت هستید که اشعار اقبال را درک میکنید. او ۶ هزار بیت شعر به زبان اردو و ۹ هزار بیت شعر به زبان فارسی سروده است.
او با اشاره به اندیشههای نو اقبال در قرن ۲۰ به پیشبینیهای این شاعر در زمینههای مختلف پرداخت و شرح داد: در آکادمی اقبال در پاکستان حدود ۷ هزار و ۵۰۰ کتاب درباره اندیشه، شخصیت، نظریات منتشر کرده که به ۴۴ زبان دنیا نوشته شده و همزمان بیش از یک هزار و ۲۰۰ رساله و پایاننامه و مقاله در مقاطع دکترا و پست دکترا در دانشگاههای جهان به رشته تحریر در آمده است.
بخش دیگر صحبتهای رفیقی به ویژگیهای رهبر و مسئولیتهایش اختصاص داشت و یادآور شد که از نگاه اقبال راه این امر در بازیابی خودی احترام و آدمیت، علم اندوزی و همکاری آگاهانه شرق و غرب میداند.
او تاکید کرد: جهان امروز در برخورد با بحرانهای ناشی از جنگ، نابرابری اقتصادی، فروپاشی ارزشها و بیاعتمادی میان فرهنگها بیش از هر زمان به نگاه ژرفتر و نگاه روز نیاز دارد.
سرفصلهایی چون اتحاد بر پایه ایمان از جمله موارد مطرح شده از نگاه اقبال لاهوری بود که توسط رفیقی به آن پرداخته شد.
رئیس آکادمی اقبال پاکستان با اشاره به پیشینه همکاریهای این نهاد با مراکز علمی و فرهنگی ایران، از آمادگی آکادمی اقبال برای تأسیس «گوشه آثار اقبالشناسان ایرانی» در پاکستان خبر داده و ایران را یکی از فعالترین عرصههای اقبالپژوهی در جهان توصیف کرده بود. او در این سخنرانی نیز بر ضرورت استفاده از ظرفیت مشترک دو کشور برای معرفی هرچه بهتر اندیشه اقبال در سطح منطقه و جهان تأکید کرد.
او در پایان اظهار کرد: آکادمی اقبال پاکستان رسمیترین سازمان تجمیع آثار و پژوهشهای اقبالشناسی است و از آمادگی این نهاد برای گسترش همکاریهای علمی و پژوهشی با نهادهای ایرانی، از جمله حوزه هنری، سخن گفت.
سپس گروه موسیقی احمدوند به اجرای موسیقی پرداخت.

فلسفهٔ «خودی»مهمترین سهم اقبال در اندیشهٔ مدرن
در بخش دیگر این رویداد عمران احمد صدیقی سفیر پاکستان در ایران به سخنرانی پرداخت و گفت: شاعرانی هستند که با واژههایشان به قلب راه می یابند، فیلسوفانی که ذهن ما را به چالش میکشند و صاحبان بینشی که مـسیر تارخ را تغییر میدهند. به ندرت پیش میآید که فردی، هر سه این ویژگیها را در خود یک جا داشته باشد. علامه محمد اقبال اما یکی از همین شخصیتهای خارقالعاده بود.
او ادامه داد: شاید مهمترین سهم اقبال در اندیشهٔ مدرن، فلسفهٔ او دربارهٔ «خودی» باشد؛ یعنی خودشناسی و تعالی خویش. اقبال انسانهایی را آرزو داشت که تسلیم شرایط نشوند، کورکورانه از دیگران تقلید نکنند و زیر بار سلطهٔ فکری و سیاسی نروند.
سفیر پاکستان در ایران یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشهٔ اقبال را دیدگاه او نسبت به اتحاد مسلمانان دانست و افزود: او معتقد بود که تفاوتهای نژادی، زبانی، ملی و هویتی مذهبی هرگز نباید به موانعی برای برادری و پیشرفت جمعی تبدیل شوند. آرمان او دنیای منزوی نبود، بلکه تمدنی بود که به اندازهٔ کافی به خود باور داشته باشد تا بر اساس برابری، دانش و احترام متقابل با دیگران تعامل کند.
او ادامه داد: اقبال به ما یادآوری میکرد که همبستگی باید به همکاری در عمل، تبادل اقتصادی و تعهد مشترک به صلح تبدیل شود. امروز که جوامع ما با عدم قطعیت، فشارهای اقتصادی، تحولات فناورانه و رقابتهای ژئوپلیتیک روبهرو هستند، پیام اقبال اهمیت تازهای مییابد. او ما را ترغیب میکرد که تماشاگر تاریخ نباشیم، بلکه نویسندگان آن باشیم. او جوانان ما را به چالش میکشد تا تقلید را با نوآوری، انفعال را با کارآفرینی و ناامیدی را با عزم و اراده جایگزین کنند.
صدیقی تاکید کرد: از دیدگاه اقبال، آموزش به معنای بیداری خرد و منش بود. او به دنبال نسلی بود که به هویت فرهنگی خود اعتماد داشته باشد. به عنوان سفیر پاکستان در ایران، در این بعد از میراث او معنای خاصی مییابم. پاکستان و ایران از پیوند تمدنی چشمگیری برخوردارند؛ رابطهٔ فرهنگی ما بسیار دیرینهتر از مرزهای سیاسی مدرن ماست. اقبال یکی از والاترین جلوههای این میراث مشترک را به نمایش گذاشته است. پیام او فرصتی را برای ما فراهم آورد تا دوستی خود را تقویت کنیم، تعامل فکری خود را عمیقتر سازیم و میان نسلهای جوانمان پل بسازیم.
او افزود: اقبال تنها به دنبال تحسین ما نبود، بلکه میخواست ما او را درک کنیم، دربارهٔ خود پرسشگری کنیم و بر طبق پیام او عمل کنیم. ادای دین واقعی به اقبال تنها خواندن شعر وی در سالروز تولدش نیست، بلکه پرورش همان انسانها و جوامعی است که او در ذهن میپروراند.

اقبال دنبالهرو سبک هندی نبود
غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: رهبر شهید عزیز ما از جمله کسانی بودند که با تاریخ و سرنوشت مسلمانان شبه قاره و با اندیشههای اقبال به خوبی آشنا بودند.
او با گرامیداشت یاد اقبال از حوزه هنری و محمد مهدی دادمان برای برگزاری این رویداد تشکر کرد و در ادامه گفت: من شیفته اقبال هستم. از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا شدم و هنوز هم تشنگی روزافزون برای مطالعه او دارم. اگر فرصت میشد، به تحصیل زبان اردو میپرداختم؛ فقط و فقط برای اینکه شعر او را به زبان اصلی بفهمم.
حداد عادل تاکید کرد: مسلماً اقبال شاعر بسیار خوبی است و روح شاعرانه در او فعال است، اما مهم این است که بدانیم اقبال فقط شاعر نیست. بنده مقالهای ۷۰ صفحهای با عنوان «شاعر و برتر از شاعر» درباره او نوشتم. این مقاله و مقالات دیگری در همین زمینه، به همت دوست عزیزم جناب آقای احمد شهریار به زبان اردو ترجمه شده و در پاکستان منتشر شده است.
او یادآور شد: در شعر او خصوصیات زیادی است. یکی اینکه او دنبالهرو سبک هندی نبود و در شعرش رگههایی از سبک هندی دیده میشود ولی او خود را در این سبک اسیر نکرد. در سبک هندی تخیل و و ریزهکاریها برای تمثیلهای جدید و تمثیلهای دور از ذهن موج میزند. شاعران سبک هندی رقابت میکردند تا هنرشان را در مضمونیابی و تخیلات دور از ذهن نشان دهند ولی او آتشی در درون داشت که محرکش بود. شعرش بیان رازدلش بود و شعر و لفظ برایش وسیله بود. این یک نکته در شعر اقبال است که تفاوت او با سبک هندی پیش از او را نشان میدهد و باید بررسی شود و جای تأمل دارد.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: اقبال شعر را شیپور بیداری و مشعل آگاهی میدانست و هرکس بخواهد شعر او را بفهمد باید تاریخ شبه قاره هند طی ۱۵۰ سال پیش تصور کند. بدانید که استعمار به طور کلی و استعمار انگلیس هیچ گوهر گرانبهاتری از هند به دست نیاورد و بر این ملت بزرگ مسلط شد؛ ۵ هزار انگلیسی، ۳۰۰ میلیون هندی را اداره میکردند. یعنی ملتی را مسخ کرده بودند. یک ملت با این وسعت و عظمت، اسیر دست ۵ هزار انگلیسی بود که هر چه را میخواستند از شبه قاره غارت میکردند و به انگلستان میبردند.
او افزود: همانطور که پیش از این هم گفتهام استعمار انگلیس در ایران قابل تجزیه و تحلیل نیست مگر اینکه آن را در نسبت با استعمار انگلیس در هند بدانیم؛ یعنی انگلیسیها اصرار داشتند بر ایران هم تسلط داشته باشند تا بتوانند از تسلط خودشان بر هند نگهبانی کنند. اقبال در چنین شرایطی به عنوان نسلشان اندیشه کرد تا مسلمانان شبه قاره را به جنبش در آورد. او میخواست جامعه را احیا کند پس باید اول فرد را بیدار و بعد در جامعه رها کند بنابراین فلسفه خودی را بنا نهاد.

خود بودن مستلزم خودشناسی است
حداد عادل ادامه داد: اقبال با درک خوبی از معارف قرآنی، راهی اروپا میشود، در آلمان فلسفه میخواند و مخصوصاً در نیمه دوم قرن نوزدهم در آلمان، که دوران ایدهآلیسم آلمانی بود، با افکار فیلسوفانی مانند نیچه و در فرانسه و دیگران آشنا میشود. این موضوعاتی است که بنده سالها در دانشگاه تهران تدریس میکردم و میدانم اقبال با چه چیزهایی آشنا بوده و چگونه از این فیلسوفان تأثیر پذیرفته است. این فرهنگ را با هم ترکیب میکند و به وطن خودش برمیگردد. مانند کسی که بخواهد یک ساختمان بزرگ ایجاد کند، اول به فکر استحکام تکتک آجرهاست که با آجر پوک نمیشود ساختمان محکمی ساخت. اقبال اول با «اسرار خودی» سعی میکند مسلمانها را به این نکته آگاه سازد که مقام انسان چیست.
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه با خواندن ابیاتی از اقبال گفت: حداد عادل در این بخش ابیاتی خواند با این مضمون که انسان دو خلیفه خدا در زمین است، فقط آب و گل نیست و حامل روح الهی است. حالا بیایید خودتان را مانند یک قطره در دریای امت گم کنید و قدم بعدی را با افرادی بردارید که خود الهیشان را احراز کردهاند و یافتهاند و از خودبیگانگی فاصله گرفتهاند. حالا اقبال میآید و اینها را میخواهد به صورت یک امت واحد در برابر استعمار دربیاورد که شأن خود را پیدا کند.
او در بخش دیگر سخنانش عنوان کرد: ادبیات عرفانی، با آن سرمایه معنوی بزرگ، الهامبخش دائم اقبال بود. او مرید مولانا بود. در آغاز نسبت به حافظ بدگمان بود و فکر میکرد شعر حافظ باعث رخوت و سستی میشود. از جمله عاشق سنایی بود؛ سنایی که خود الهامبخش مولانا بود. تأثیر اقبال در ایران را نباید کم شمرد.
حداد عادل در پایان تأکید کرد: بنده هیچ تردیدی ندارم که اندیشه اقبال در افکار متفکران که سازندگان بنای فکری انقلاب اسلامی بودهاند، صد در صد مؤثر بود. رهبر شهید عزیز ما از جمله کسانی بودند که با تاریخ، با سرنوشت مسلمانها در شبه قاره و با اندیشههای اقبال به خوبی آشنا بودند. آن رهبر بزرگ ما که یک نسخه اجتماعی بزرگ بود و عاقبت پاداش خودش را در شهادت گرفت. اقبال را خوب میشناخت و مسلمانها را خوب میشناخت. در این باره کتاب دارد.
او در پایان سخنانش با بیان اینکه امروز هم در ایران و هم در پاکستان ما به اقبالشناسی محتاجیم، افزود: اقبال متفکری نیست که به تاریخ سپرده شده باشد. سخن گفتن از اقبال، سخن گفتن از یک امر تاریخی نیست؛ سخن گفتن از دردهای امروز جامعه اسلامی است. امروز که ایران در مقابل ابرقدرت جنایتکار یعنی آمریکا و اسرائیل، به پا خاسته و با شهامت و شهادت از موجودیت خودش و از مسلمانان دفاع میکند و این همان آرزویی است که اقبال داشت یعنی ملتها به خودشان باور داشته باشند و از خودبیگانگی نجات پیدا کنند و از هستی و عظمت و استقلال خود دفاع کنند. این موضوع در ایران محقق شده است.
نظر شما