به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، هفتاد و چهارمین گردهمی از سلسله گردهمی‌های آموزشی «طنزآمیز» با حضور جمعی از اهل ادب، دانشجویان و علاقه‌مندان به شعر و پژوهش طنز و با تدریس  اسماعیل امینی، استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبیات فارسی، عصر دوشنبه ۱۸ آبان ساعت ۱۷ در سالن طاهره صفارزاده حوزه هنری برگزار شد.

امینی در ابتدای این گردهمی با تأکید بر لزوم برخورد کاربردی و علمی با ساختار زبان فارسی و پرهیز از سخت‌گیری‌های غیرعلمی اظهار کرد: معیار درستی و سلامت در زبان، تداول عام در میان اهل زبان است و خط‌کشی‌های خودساخته برخی مدعیان نمی‌تواند کاربرد زنده زبان را مخدوش سازد.

او با بیان اینکه هیچ فردی به‌تنهایی نمی‌تواند برخلاف عرف گویشوران یک زبان حکم صادر کند، افزود: همان‌گونه که تنوعات گویشی در خراسان، کابل یا دوشنبه ویژگی‌های درونی خود را دارند، هنجار زبانی نیز بر پایه گفتار جاری جامعه شکل می‌گیرد.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه برخی ایرادگیری‌ها در حوزه وزن و تلفظ کلمات نسنجیده است، متذکر شد: نمونه این خطای نگرشی را می‌توان در اظهارنظر برخی افراد نسبت‌به مصراع پرآوازه نظامی گنجوی در مخزن‌الاسرار دید که گمان برده‌اند مصراع «بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم / هست کلید در گنج حکیم» نقص وزنی دارد، درحالی‌که این وزن (بحر سریع: مفتعلن مفتعلن فاعلن) با بهره‌گیری از قاعده تسکین به‌طور کامل استوار است؛ و شگفت‌آور است که استادی در روزگار ما اشتباهی را به نظامی نسبت دهد یا ادعای اصلاح آن را داشته باشد.

 امینی با تأکید بر اینکه فضل‌فروشی زبانی و دشوارگویی‌های تصنعی نشانه دانش نیست، افزود: استادان بزرگ حوزوی چون علامه جوادی آملی و پزشکان چیره‌دست همواره به زبانی ساده، طبیعی و همه‌فهم با مخاطب خویش سخن می‌گویند.

او در ادامه با ورود به مبحث تحلیل طنز و نشانه‌شناسی ادبی، به خوانش و واکاوی غزل «کس نیست که افتاده آن زلف دوتا نیست» پرداخت و با اشاره به اینکه در سنت عرفانی، صورت و زیبایی مخلوق آینه‌دار جمال آفریننده به‌شمار می‌رود و واژه «شاهد» نیز بر همین گواهی دلالت دارد، با قرائت بیت «روی تو مگر آینه لطف الهی است / حقا که چنین است و در این روی و ریا نیست» بیان داشت: هرچند برخی با تکیه ظاهری بر این منظر توجیهاتی می‌آوردند، چنان‌که سعدی نیز می‌سراید «ناچار هر که صاحب روی نکو بود / هر جا که بگذرد همه چشمی در او بود».

این پژوهشگر با بیان اینکه در این بیت ترکیب «روی و ریا» کارکردی تمهیدی برای طنز بیت بعدی می‌سازد، توضیح داد: «روی» به معنای دورویی، وقاحت و ناهمخوانی باطن با ظاهر است.

 امینی همچنین با بیان اینکه در بیت «تیمار غریبان سبب ذکر جمیل است / جانا مگر این قاعده در شهر شما نیست» شاعر از استفهام انکاری و طنزآمیز برای ملامت مخاطب بهره برده است، افزود: او با یادآوری قاعده مهمان‌نوازی و دستگیری از غریبان، ناسازگاری رفتار طرف مقابل با هنجارهای اخلاقی را نمایان ساخته است.

او با تأکید بر اینکه واژه «عهد» در بیت «گفتم که مکن عهد به‌جز با من و گفتا / غلطی خواجه در این عهد و وفا نیست» ایهام دارد و هم به پیمان و هم به دوره و روزگار اشاره می‌کند، گفت: پاسخ طرف مقابل مبنی بر اینکه در این دوره وفاداری وجود ندارد، نه‌تنها زیر پا گذاشتن عهد، بلکه طعنه‌ای اجتماعی به دگرگونی روزگار و رواج عهدشکنی در یک جامعه هست.

این طنزپرداز در بخش دیگری از نشست با اشاره به اینکه طنز نهفته در بیت «چون چشم تو دل می‌برد از گوشه‌نشینان / دنبال تو بودن گنه از جانب ما نیست» متوجه تظاهر گوشه‌نشینانی است که برای عزلت و اعتکاف نشسته‌اند اما با عبور معشوق دل از کف می‌دهند، تصریح کرد: چنان‌که سعدی نیز سروده است «خانه در کوی درویشان بگیر / تا نماند در محلت زاهدی».

امینی در پایان با تأکید بر اینکه واژه «قلب» در بیت «عاشق مفلس اگر قلب دلش کرد نثار / مکنش عیب که بر نقد روان قادر نیست» دارای ایهام تناسب آشکار میان دل و سکه تقلبی است و با بیان اینکه «نقد روان» نیز به پول رایج و موردقبول اشاره دارد، قرائت غزل دیگری از حافظ با مطلع «مردم دیده ما جز به رخت ناظر نیست» را بررسی کرد و یادآور شد: این ابیاتی است که در آن شاعر با زبانی پیراسته از طنز و تمثیل، تهیدستی عاشق و دگرگونی ارزش‌های مادی را به نقد کشیده است.