به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، شصت‌وهفتمین گردهمی آموزشی «طنزآمیز» از سلسله گردهمی‌های دفتر طنز حوزه هنری، عصر روز یکشنبه ساعت ۱۷ با حضور جمعی از علاقه‌مندان به طنز در سالن صفارزاده حوزه هنری برگزار شد.

در این نشست، اسماعیل امینی، شاعر، طنزپرداز، منتقد و پژوهشگر، به بررسی نسبت ادبیات و طنز با مفاهیم فلسفی، اخلاقی و جهان‌بینی پرداخت و با استناد به اشعار طنز حافظ جایگاه شعر را در مواجهه با عقل، شرع و اجتماع تبیین کرد.

امینی با تأکید بر اینکه شعر اساسا بر مدار خیال، عاطفه و بلاغت می‌چرخد، نه استدلال، اظهار داشت: جهان بر مدار آرزوهای ما نمی‌چرخد و نخستین و آشکارترین واقعیت آن زوال‌پذیری است؛ دریافتی که درک آن به عقیده یا جهان‌نگری پیچیده‌ای نیاز ندارد و با عقل سلیم نیز قابل فهم است. 

او با بیان اینکه اشعار کلاسیک بیانگر تجربه‌های بشری هستند، تاکید کرد: این تجربه‌ها لزوما مطلق یا مقدس نیستند. ما نباید از شاعران و عارفان بت یا قدیس بسازیم؛ تمایل به تقدس‌ و اغراق‌های بی‌پایه چه درباره گذشتگان چون حافظ و مولانا و چه پیرامون چهره‌های معاصر آفتی است که ادبیات را از مسیر تحلیل و شناخت واقعی منحرف می‌کند.

این استاد دانشگاه با طرح این پرسش که شعر تا چه میزان می‌تواند سندی برای شناخت جهان‌بینی مؤلف باشد، افزود: شعر نمی‌تواند جایگزین وحی یا ادله عقلانی شود. زبان شعر زبان بلاغت و ذوق است، نه سندیت کلامی. برای نمونه، در اشعار مولانا نشانه‌های مکتب اشعری آشکار است اما نمی‌توان صرفا با اتکا به صناعات ادبی، یک منظومه استوار فکری و مذهبی برای شاعر تراشید. 

امینی ضمن بازخوانی و تحلیل آرایه‌های زبانی و طنز حافظ در غزلی با مطلع «در این زمانه رفیقی که خالی از خلل است / صراحی می ناب و سفینه غزل است» به بررسی رویکرد خواجه شیراز در مقابل خودفریبی‌های زاهدانه پرداخت. 

او سپس در تشریح شگردهای طنز حافظ اظهار داشت: حافظ در مصراع «ملالت علما هم ز علم بی‌عمل است»، با استفاده از جناس اشتقاق، نقدی صریح و شوخ‌طبعانه به متظاهران به دانایی وارد می‌کند.

در ادامه گردهمی، این پژوهشگر با بیان اینکه حافظ در بیت «با محتسبم عیب مگویید که او نیز / پیوسته چو ما در طلب عیش مدام است» دست به شگرد بلاغی ذکر خاص پس از عام می‌زند، گفت: او در این بیت به شکلی کاملا غافلگیرکننده و طنزآمیز، محتسب یعنی نماینده رسمی نهی از منکر و سختگیری شرعی را مصداق بارز همان میل پنهان معرفی می‌کند و جامعه را از خبرچینی و دورویی برحذر می‌دارد.

وی به پیشینه شوخی با نهادهای ظاهرگرا در کلام قدما پرداخت و با ذکر بیتی از سعدی نشان داد که چگونه شاعران از این تقابل‌ها برای برجسته‌سازی اخلاص و گریز از تزویر بهره برده‌اند.

امینی در پایان، به تبارشناسی مکتب ملامتیه و بازتاب آن در شعر رندانه پرداخت و ابیاتی از عطار نیشابوری را یادآور شد.

این گردهمی در پایان به پرسش و پاسخ حاضران درباره ظرایف عروضی شعر فارسی و تاثیر آن در دیوان حافظ با نگاهی به طنز به پایان رسید.