به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، نشست تخصصی «دفاع مقدس سوم در شعر شاعران اردوزبان» صبح روز ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵ در سالن طاهره صفارزاده حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد.

در این نشست که چهل‌وچهارمین نشست اندیشکده ادبیات پایداری بود، محسن راهجردی، مترجم و پژوهشگر، و احمد شهریار، شاعر و پژوهشگر، به بررسی جایگاه شعر شاعران اردوزبان در بازتاب رخدادهای مرتبط با دفاع مقدس سوم و سروده‌های آیینی و حماسی در سوگ شهادت رهبر انقلاب پرداختند.

دیپلماسی فرهنگی انقلاب اسلامی زمینه‌ساز پیوند ملت‌های ایران و پاکستان است

محسن راهجردی در این نشست با اشاره به تداوم دفاع از آرمان‌های انقلاب اسلامی اظهار کرد: در شرایطی قرار داریم که همچنان مشغول دفاع از آرمان‌های انقلاب هستیم. از همان ابتدای انقلاب، کشورمان مورد هجمه قرار گرفت و نظام سلطه از هیچ تلاشی علیه ما دریغ نکرده است.

او با انتقاد از استمرار بحث و بازتعریف منافع ملی در عرصه دیپلماسی، با وجود شرایطی که کشور ناگزیر از دفاع است، به نقش انقلاب اسلامی در گسترش ارتباطات فرهنگی میان ملت‌ها اشاره کرد و گفت: مهم‌ترین کاری که انقلاب اسلامی انجام داده، ایجاد فضایی در عرصه دیپلماسی فرهنگی بوده است.

راهجردی با تأکید بر پیوندهای تاریخی و فرهنگی ایران و پاکستان افزود: ملت پاکستان، ملتی برادر و هم‌ریشه با ماست و زبان اردو نیز زبان خواهر شیرین فارسی است.

محسن راهجردی، مترجم و پژوهشگر، در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به نقش چهره‌های فرهنگی در انقلاب‌ها و مسئولیت‌هایی که پس از پیروزی انقلاب بر عهده می‌گیرند، اظهار کرد: در انقلاب‌های مختلف، افرادی حضور دارند که با زبان و ادبیات، از جمله شعر و داستان، در شکل‌گیری جریان فرهنگی انقلاب نقش ایفا می‌کنند و پس از پیروزی نیز مسئولیت‌هایی همچون سفارت، وابستگی فرهنگی و وزارت را بر عهده می‌گیرند.

او با اشاره به تجربه‌های مشابه در کشورهای مختلف، از علیرضا قزوه به‌عنوان نمونه‌ای قابل توجه یاد کرد و گفت: حضور آقای دکتر قزوه در هند، از جمله در دو دوره فعالیت در این کشور، از این جهت اهمیت دارد که او توانسته است در فضای فرهنگی کشوری دیگر، به زبان و ادبیات انقلاب بپردازد و در تربیت شاعران نیز نقش داشته باشد.

راهجردی با اشاره به تجربه‌های مشابه در کشورهای اروپایی، آمریکای لاتین و دیگر مناطق جهان، بر اهمیت گسترش ادبیات و تربیت شاعران در بستر فرهنگی کشورهای دیگر تأکید کرد و این موضوع را از ویژگی‌های متمایز فعالیت‌های فرهنگی فرامرزی دانست.

محسن راهجردی، مترجم و پژوهشگر، در ادامه سخنانش با تأکید بر اهمیت دیپلماسی فرهنگی و هنری اظهار کرد: دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی هنری از جمله نمونه‌های مهم ارتباط میان ملت‌ها هستند و می‌توانند در شکل‌گیری و انتقال روایت‌های فرهنگی نقش داشته باشند.

او با اشاره به تعدد روایت‌ها درباره رویدادهای مختلف افزود: گاهی در مواجهه با یک واقعه، روایت‌های مختلف و حتی متضاد مطرح می‌شوند که می‌توانند به سردرگمی مخاطبان بینجامند؛ درحالی‌که باید به روایت‌هایی توجه کرد که ریشه در حافظه تاریخی و فرهنگی ملت‌ها دارند.

راهجردی با اشاره به تأثیرگذاری این روایت‌ها فراتر از مرزهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، بر پیوندهای فرهنگی و فکری میان ملت‌ها تأکید کرد و گفت: حتی افرادی که در جغرافیای سیاسی جمهوری اسلامی زندگی نمی‌کنند نیز ممکن است از این رویدادها تأثیر بپذیرند و با روایت‌های مرتبط با آن همراه شوند.

او در ادامه، این پیوند را برخاسته از پیشینه تاریخی و فرهنگی ایران دانست و با اشاره به ریشه‌های دیرینه این میراث، حتی پیش از ظهور اسلام، به جایگاه امام علی(ع) در بازتاب مفهوم انسان کامل در اندیشه ایرانی اشاره کرد.

راهجردی در پایان تأکید کرد که روایت‌های برخاسته از مفاهیم بنیادین فرهنگی و فکری، هنگامی که با آرمان‌های ملت‌های مختلف هم‌صدا می‌شوند، می‌توانند نقشی مهم در ارتباطات فرهنگی و گسترش دیپلماسی فرهنگی ایفا کنند.

 شعر شاعران اردوزبان، سوگ را به گفتمان مقاومت تبدیل می‌کند

احمد شهریار، شاعر و پژوهشگر، در ابتدای این نشست به تشریح ابعاد پژوهشی مجموعه‌ای از سروده‌های شاعران اردو زبان پاکستان و هند در سوگ شهادت حضرت آیت‌الله خامنه‌ای پرداخت و گفت: در این پژوهش، اشعاری بررسی می‌شوند که عمدتاً از سوی شاعران پاکستان و هند سروده شده‌اند و بخشی از این شاعران نیز در ایران سکونت دارند. برخی از آنان آثار خود را از کشورهای محل اقامتشان ارسال کرده‌اند و گروهی دیگر در فضای فرهنگی و دینی ایران به سرودن پرداخته‌اند.

او با اشاره به ویژگی‌های شاعران این مجموعه اظهار کرد: بیشتر این شاعران از طلاب علوم دینی هستند و همین ویژگی به سروده‌های آنان رنگ‌وبوی آیینی، قرآنی و تاریخی بخشیده است. در کنار این گروه، شاعرانی با تحصیلات دانشگاهی نیز حضور دارند که از منظرهای متفاوتی به رخداد شهادت پرداخته‌اند. تنوع پیشینه‌های شاعران موجب شده است این مجموعه از نظر زبان، شیوه بیان و سطح تحلیل، طیف گسترده‌ای از سروده‌ها را در بر بگیرد.

شهریار با اشاره به حضور شاعران زن از پاکستان و هند در این مجموعه افزود: در کنار شاعران مرد، آثاری از چند شاعر زن نیز بررسی شده است. همچنین حضور برخی چهره‌های شناخته‌شده در میان شاعران این مجموعه، بر گستردگی و اعتبار پژوهش افزوده است.

او در ادامه، با توصیف واکنش شاعران اردوزبان به انتشار خبر شهادت رهبر انقلاب در پاکستان و هند، این رخداد را فراتر از یک خبر دانست و گفت: انتشار این خبر تنها یک رویداد خبری نبود، بلکه تأثیری عمیق بر شاعران گذاشت و به شکل‌گیری مجموعه‌ای از سروده‌ها انجامید که نمی‌توان آن‌ها را صرفاً واکنشی عاطفی دانست.

به گفته این پژوهشگر، سروده‌های بررسی‌شده روایتی چندوجهی را شکل می‌دهند که از اشک تا حماسه، از فقدان تا حضور و از مرگ تا زندگی امتداد می‌یابد. آنچه این مجموعه را متمایز می‌کند، ترکیب عاطفه‌ای خالص و بی‌واسطه با دستگاهی معنایی است که این عاطفه را در چارچوبی تاریخی، دینی و گفتمانی بازتعریف می‌کند.

شهریار با تأکید بر اینکه شاعران اردوزبان تنها به بیان اندوه و فقدان بسنده نکرده‌اند، توضیح داد که این سروده‌ها با معنا بخشیدن به رخداد، ایجاد پیوندهای تاریخی و ترسیم افق آینده، سوگ را به حافظه جمعی و حافظه را به بخشی از گفتمان مقاومت تبدیل می‌کنند.

از مرثیه تا حماسه؛ بررسی لایه‌های معنایی شعر اردو

این شاعر و پژوهشگر در تشریح بخش‌های مختلف پژوهش خود، به دو گونه متفاوت از واکنش‌های شعری اشاره کرد. در بخش نخست، سروده‌هایی بررسی می‌شوند که بلافاصله پس از انتشار خبر شهادت شکل گرفته‌اند و بیش از هر چیز، بازتاب‌دهنده اندوه، فراق و احساس فقدان هستند. در این اشعار، واژگانی همچون یتیمی، فراق و اشک، فضای عاطفی سوگ را شکل می‌دهند.

بخش دیگری از پژوهش به نقش موسیقی، زبان و تصویر در انتقال معنا اختصاص دارد. از این منظر، وزن و موسیقی شعر صرفاً عناصری زیبایی‌شناختی نیستند، بلکه در شکل‌گیری و انتقال عاطفه و معنا نقش دارند.

شهریار همچنین به پیوند سروده‌های معاصر با تاریخ مقدس، به‌ویژه واقعه کربلا، پرداخت. در این اشعار، رخدادهای امروز در خلأ تاریخی روایت نمی‌شوند، بلکه با ارجاع به سنت‌های دینی و تاریخی، معنایی فراتر از زمان و مکان خود پیدا می‌کنند.

او در ادامه، گذار از مرثیه به حماسه را یکی از محورهای مهم این مجموعه دانست؛ گذاری که در آن، سوگ نقطه پایان نیست، بلکه آغازی برای تأکید بر حضور، زندگی و تداوم راه شهید به شمار می‌رود.

در بخش دیگری از این پژوهش، جایگاه شهید در نسبت با مسائل و آرمان‌های جمعی بررسی شده است. در این سروده‌ها، شخصیت شهید تنها در چارچوب زندگی فردی او تعریف نمی‌شود، بلکه در پیوند با فلسطین، یمن، غزه و دیگر ملت‌های مظلوم جهان قرار می‌گیرد. همچنین ویژگی‌های رهبر انقلاب در آینه اشعار، سروده‌های حماسی درباره ملت ایران و شیوه‌های شعری شاعران از دیگر محورهای بررسی‌شده در این مجموعه هستند.

غزل و مثنوی در سروده‌های شاعران اردوزبان

شهریار در بررسی قالب‌های شعری این مجموعه توضیح داد که شاعران از قالب‌های متنوعی برای بیان مضامین سوگ و حماسه استفاده کرده‌اند. غزل، به‌عنوان یکی از قالب‌های پرکاربرد و محبوب شعر اردو، سهم عمده‌ای از سروده‌های این مجموعه را به خود اختصاص داده است؛ قالبی که ظرفیت بیان مضامین عاطفی، مرثیه و حماسه را دارد.

در کنار غزل، یک مثنوی سروده زین عباس نیز در این مجموعه بررسی شده است. این اثر ساختاری داستان‌گونه دارد و به گفته شهریار، استفاده از قالب مثنوی در شعر اردو در روزگار کنونی کمتر رواج دارد.

بخش دیگری از پژوهش به تلمیحات و بینامتنیت اختصاص دارد؛ موضوعی که به بررسی پیوند میان سروده‌های معاصر با متون، روایت‌ها و سنت‌های دینی و تاریخی می‌پردازد.

شهادت؛ از رخداد تاریخی تا روایت ادبی و گفتمان مقاومت

احمد شهریار در جمع‌بندی این پژوهش، بازتاب شهادت رهبر انقلاب در شعر شاعران اردوزبان پاکستان و هند را پدیده‌ای ادبی و گفتمانی توصیف کرد که در آن، عناصر زیبایی‌شناختی و فکری در تعامل با یکدیگر قرار گرفته‌اند.

او ادامه داد: در این چارچوب، موسیقی شعر، انتخاب واژگان، استعاره‌ها و تشبیهات، ارجاعات دینی و تاریخی و مفاهیم مرتبط با مقاومت، همگی در بازسازی معنای شهادت نقش دارند. احساس در این سروده‌ها نیروی محرک شعر است، اما اندیشه به آن جهت می‌دهد. شهادت رهبر انقلاب در شعر شاعران اردوزبان، از یک رخداد تاریخی به روایتی ادبی و از یک سوگ عاطفی به گفتمانی درباره مقاومت تبدیل شده است؛ روایتی که در آن، سوگ زبان عاطفه و مقاومت منطق اندیشه است و شعر، حافظه و اراده نسل‌های بعدی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.