به گزارش روابط عمومی حوزه هنری؛ تازه‌ترین نشست مساله شهر «گفتگوی انتقادی مدیریت شهری و علوم انسانی در باب شهر» با موضوع «خدای‌خانه؛ معیارهای معماری مسجد با الگوی کعبه» با حضور مهندس هادی جدی، مدیر طراحی شرکت توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران، دکتر امیرمسعود دباغ، استادیار و مدیر گروه معماری اسلامی دانشکده معماری و شهرسازی سوره و سیدفاضل سجادی، پژوهشگر حوزۀ شهر و معماری به عنوان دبیر نشست برگزار شد. 
در ابتدای این نشست سید فاضل سجادی گفت: با توجه به اینکه در آستانه عید قربان هستیم و ماجرای طواف و مرکز شدن «کعبه» برای مسلمانان، ما هم به همین منظور در این نشست به مساله «معماری مسجد» می‌پردازیم و این موضوع را موشکافی می‌کنیم. 
وی افزود: هدف این نشست این است که بر مبنای میراث فرهنگی و میراث معرفتی ما و همچنین میراث ساخت ما در حوزه «معماری مساجد»، با توجه به این موضوعات، اول «خرد معماری» را در مسجد دنبال می‌کنیم که چه چیزی را به مسجد تبدیل کردند و چطور مساجد ما اینگونه به جواهرات بی‌بدیلی تبدیل شدند و موضوع دوم اینکه کجا ما شکست خوردیم. در بخش سوم که جمع‌بندی و هدف نهایی این جلسه است درباره اینکه چه کارهایی باید انجام دهیم، صحبت می‌کنیم. 
درخشش مساجد ایرانی در جهان اسلام
وی سپس این سئوال را مطرح کرد که چه شد که مسجد ایرانی در جهان اسلام و معابر ایرانی در جهان توحیدی اینگونه درخشید؟ 
هادی جدی در پاسخ به این سوال گفت: صحبت در رابطه با بحث مساجد زمینه‌های بسیار گسترده‌ای دارد و زمان زیادی را می‌طلبد؛ به نظرم با توجه به اینکه فرصت کمی داریم به این موضوع بپردازیم که چه باید بکنیم. با توجه به آنچه که امروزه در وضعیت مساجد تهران و ایران می‌بینیم می‌توان گفت نقدهای جدی بر حوزه طراحی و اجرای مساجد دیده می‌شود. البته تجربه‌های بسیار ارزشمندی نیز در این پروژه‌ها داریم. با توجه به تجربیاتمان می‌توانیم از بحث «آسیب‌شناسی مساجد» و «نیاز سنجی» که در جامعه وجود دارد کمک بگیریم و به مبنای طراحی مساجد بنگریم و درنهایت یک راهکاری برای ساخت و سازهای جدید مساجد پیشنهاد دهیم. 
«مکان گزینی» و اشکلات آن در سطح شهر 
وی افزود: در مباحث «آسیب شناسی» نکاتی را که در طول این چند سال در حوزه اجرا و کار و همچنین تجربیاتی که کسب کردم به طور مختصر مطرح می‌کنم. در بحث مساجد از منظر «مکان گزینی» اشکالات جدی را در سطح شهرمی بینیم. به طور مثال، شهرداری زمینی را برای مسجد اختصاص داده است. موقعیتی که آن زمین هم به لحاظ دسترسی و هم به لحاظ محلی داشته همراه با نقدهای جدی بوده و اشکلاتی را ایجاد کرده است. به طور مثال مساجد سنتی را که می‌بینیم، از منظر دسترسی، گویی مانند یک نگین در بافت شهری می‌درخشد در حالیکه مساجد امروز ما خیلی کمتر این نقش را دارند. 
بازنگری از منظر «هزینه» در «طراحی مساجد» 
مدیر طراحی شرکت توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران عنوان کرد: در بحث «طراحی مساجد»، متاسفانه با پدیده‌ای روبه رو هستیم که جامعه فنی ما خیلی علاقه‌ای به هزینه کردن فکر، طراحی و اندیشه ندارد. همچنین در بحث ساخت و ساز مساجد، مسجدهایی را می‌بنیم که به لحاظ سازه پایدار نیستند. به عقیده من باید یک بازنگری در زمینه طراحی و اجرا از منظر «هزینه» در نظر بگیریم. 
وی اظهار داشت: مساجد متعددی وجود دارد که از منظر «سازه» جدید هستند اما اشکلاتی همچون تهویه نامناسب دارند. به تعریف دقیق‌تر می‌توان گفت که این نقیصه به این موضوع برمی گرد که در مساجد طراحی‌های لازم انجام نشده است. البته باید این موضوع را اضافه کنم که اینگونه مشکلات در مساجد سنتی وجود ندارد. 
وی یادآور شد: امروزه یک افراط و تفریطی را در مساجد می‌بینیم. به بیان ساده‌تر در بعضی از مساجد هزینه‌ای که باید انجام شود، نشده و محروم ماندند و از طرفی مساجدی وجود دارد که به واسطه متولیان بارگذاری بیش از حدی در زمین آنجا دیده می‌شود و هزینه‌های زیادی در آن شده است. به طور مثال مساجدی که در ده طبقه ساخته می‌شود، می‌توان گفت اینگونه مساجد از منظر بافت شهری، نابخردی در طراحی آن‌ها دیده می‌شود. 
هادی جدی تشریح کرد: بحث زیبایی، نما و حجم مساجد موضوعاتی است که باید مد نظر قرار گیرد. در این زمینه نمونه‌های ناموفق زیادی در کنار نمونه‌های موفق در دوران معاصر دیده می‌شود. 
«قبله» ابتدایی‌ترین و اصولی‌ترین اصل «طراحی» در مسجد
مدیر طراحی شرکت توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران اظهار داشت: یکی از بدیهی‌ترین موضوعاتی که در طراحی مساجد وجود دارد، توجه به جهت «قلبه» است. در بسیاری از مساجد دیده می‌شود جهت «قبله» که ابتدایی‌ترین و اصولی‌ترین اصل طراحی در مسجد است، رعایت نشده است. 
وی بیان کرد: بدون تعارف عرض می‌کنم ما امروزه با بحث تراکم روبه رو هستیم که چه در ساختمان‌های مسکونی و هم در مساجد دیده می‌شود. به طور مثال مساجد ده طبقه که ناشی از فرهنگ متراکم‌سازی در بافت شهری است از نمونه‌های بارز آن است. 
پنج لایه اصولی در معماری
در ادامه این نشست دکتر امیرمسعود دباغ با اشاره به این موضوع که نگاه من به مسجد یک نگاه چند لایه است، گفت: این چند لایه بودن شاکله معماری را شکل می‌دهد و معماری بستری است که مسجد در آن زیست می‌کند. می‌توان گفت که این‌ها از هم جدا نمی‌شوند و از صدراسلام که مفهوم مسجد شکل گرفت ما می‌بنیم که کاربرد و نگاه چند لایه در دامنه مسجد وجود دارد. اینکه حضرت رسول اکرم مسجد را به عنوان یک فضای اجتماعی، فضای درس و گفتمان و همچنین فضای فرهنگی می‌دیدند. 
وی ادامه داد: می‌توان گفت این اتفاق با کاربری یگانه نیست. هم از منظر کارکرد و هم ازمنظر مفهوم. مانند معماری یک مفهوم چند لایه و چند متنی است. 
این استاد دانشگاه افزود: بزرگان ما در کتب مختلف معماری از موضوعی با عنوان «شاخه‌های آمیختگی معماری» را که یک سری مفاهیم درهم تنیده است که شالکه معماری را شکل می‌دهد، سخن می‌گویند. باید ببینیم این شاخه‌های درهم تنیده یا همان مفهوم چند لایه معماری به چه صورت است و چگونه ما این را در مساجد مورد خوانش قرار می‌دهیم. 
وی یادآور شد: ما مفهوم کاربری، شکل، ساختار، کالبد و پیوندهای محیطی را در «شاخه‌های آمیختگی معماری» داریم اما از این پنج اصل معماری کدام یک در معماری مساجد ما استفاده شده است. 
دباغ عنوان کرد: اولین موضوعی که در معماری بخصوص در فضای معماری مدرن مطرح می‌شود بحث «کاربری» است. آیا کاربری که ما در مساجد امروز داریم کاربری متناسب «مساجد شیعی» است؟ قطعا جای تردید است. ما به عنوان کشوری که مصدر معماری اسلامی در جهان اسلام است، یک مفهومی به عنوان «مساجد شیعی» که متفاوت با معماری اسلامی است داریم؛ هر چند «مساجد شیعی» در دل معماری اسلامی است و به تعبیر شهید «مرتضی مطهری» خدمات متقابل ایران و اسلام در «معماری شیعی» تظاهر پیدا می‌کند و از نمونه‌های آن می‌توان به حسینیه‌ها و زینبیه‌ها اشاره کرد که مفاهیمی هستند کاملا اجتماعی و فرهنگی از متن جامعه شکل گرفته و فضای معماری را شکل می‌دهد. وقتی ما این مفاهیم را با کاربری‌ها جدید زیر سوال می‌بریم و همان طور که به سوداگری مسکن در شهرها نگاه می‌کنیم به مساجدها و امامزاده‌هایمان هم اینگونه نگاه می‌کنیم و این نگاه را تحت عنوان طرح توسعه می‌دانیم، آنوقت امامزاده زیبای محلی با تصمیم‌های غلط ما به یک فضای شهری و منطقه‌ای تغییر می‌کند و توقعی که ما داریم این است که یک فضای ملی باشد. کاربری که ما از مساجد داریم باید متناسب با نیاز جامعه باشد. 
مساجد چند کاربردی
این استاد دانشگاه بیان کرد: مساجد ما امروز ضمن اینکه آن کارکرد مسجد را دارند محل تهیه غذا، سالن‌های ختم و دفاتر مختلف بیمه هستند. مجموعه این کاربری‌های متعدد باعث می‌شود آن فضای اصلی روحانی که قرار است مردم را جمع کند و یک فضای زیسته اجتماعی داشته باشد درگیر کارهای دیگر شود. 
دباغ عنوان کرد: از منظر «کالبد» هم معماری ما دچار اشکال است. به طور مثال مساجد محلی که در یک منطقه خاص مانند شمال هستند، تمام «کالبد» مسجد شمالی را از دست داده اند. می‌توان گفت «کالبد» عنصری از معماری است که بحث «اقلیم و فرهنگ» در آن وجود دارد. اینها در طراحی مساجد لحاظ نمی‌شود. 
وی یادآور شد: آیتم بعدی «ساختار» است. «ساختار» یکی از عناصر مهم شکل دهنده معماری است که قرار است اجزای مختلف را به هم متصل کند. به تعریف دقیق‌تر ساختارهایی که قرار است پیوند دهنده اجزای معماری باشد باهم آمیخته نیستد و نقش «ساختاری» شکل نگرفته است. به طور مثال در مناطق غرب تهران این اتفاق رخ داده و اجزای شکل دهنده مسجد کاملا از هم گسیخته هستند؛ اینکه یک ساختار مشخصی ایجاد شه باشد وجود ندارد و کنار هم به سختی زیست می‌کنند. 
دباغ اظهار داشت: آخرین آیتم «پیوندهای محیطی» است. می‌توان گفت «پیوندهای محیطی» موضوع بسیار مهمی در معماری است و عملا معماری را تبدیل به فضای شهری و متصل به فضای شهری می‌کند. «پیوندهای محیطی» این نگاه را در معماری ایجاد می‌کند که «معماری مسجد» عضوی از یک ساختار کلی شهر است. این پنج آیتم را باید در شکل دهی معماری از جمله معماری مسجد لحاظ کنیم. 
«عبادت» مهترین نیازی که مسجد برای آن طراحی می‌شود
در ادامه فاضل سجادی با توجه به صحبت‌های مطرح شده در این نشست گفت: مساجد از نوعی که ارزش‌های ساختمانی که مهندس جدی و دکتر دباغ یادآور شدند نیز وجود دارند. سوال این است آیا رعایت معیارها ما را به مسجد، روح مسجد و حیثیت مسجد نزدیک می‌کند؟ آیا این ارزش‌ها از ساختمان مسجد مراقبت می‌کند؟ و اینکه دکتر جدی در مورد بحث دوم که «نیازسنجی ها» است، صحبت کردید، بفرمایید مسجد چطور باید به این «نیازسنجی ها» که گفتید توجه کند؟ و درحوزه «آسیب شناسی» چطور باید آن روح مسجد و مسجدیت را رعایت کرد؟ و کارکردها و آن حس مسجد را ایجاد کرد؟ 
هادی جدی در پاسخ گفت: شما به نکته خوبی اشاره کردید، بحث «کیفیت فضای مسجد» یکی از مهمترین آیتم‌های «نیاز سنجی» است. مهترین نیازی که مسجد برای آن طراحی و ساخته می‌شود چیست؟ مسلما بحث «عبادت» است. به بیان ساده‌تر ما برای «عبادت» مشخصه‌هایی که نیاز داریم چیست؟ 
وی ادامه داد: متاسفانه آنچه که در طراحی مساجد امروز کمتر بدان توجه می‌شود، توجه به مشخصه‌هایی همچون فضای برای «عبادت» است و از دلایل آن می‌توان به شرایط امروز «ساخت و ساز شهری» و همچنین کم توجهی ما به این موضوع که به یک فضای آرام برای عبادت نیاز داریم، اشاره کرد. می‌توان گفت این کم توجهی باعث شد ما «تراکم» را ملاک قرار دهیم. تراکم هم به عنوان یک آسیب و هم به عنوان یک واقعیت اجتماعی و اقتصادی امروز ایجاب می‌کند که باید حداکثر استفاده از زمین را که به مسجد اختصاص پیدا می‌کند، داشته باشیم. 
توجه به نیازسنجی‌های مساجد
مدیر طراحی شرکت توسعه فضاهای فرهنگی شهرداری تهران یادآور شد: در بحث «نیازسنجی» نیازهایی در مساجد وجود دارد و ما با آن روبه رو هستیم. به طور مثال قشر جوان ما حضورشان در مساجد کم رنگ شده است که این امر دلایل متعددی دارد، یکی از دلایلی که می‌توان نام برد این است که جذابیت مساجد برای حضور جوانان و نوجوانان کم است. 
وی افزود: چرا این اتفاق افتاده است؟ در این خصوص جامعه‌شناسان می‌توانند صحبت کنند. ولی حداقل تمهیداتی که می‌ توان برای این مشکل اندیشید این است که به طور مثال یک فضایی برای بازی کودک ایجاد شود. یا مکان‌هایی مانند کتابخانه، فضای فرهنگی ایجاد کرد و حضور بسیج نیز می‌تواند در این امر میسر باشد. می‌توان گفت این موارد ذکر شده نیازهای امروزی مساجد است. 
هادی جدی عنوان کرد: از جمله نیازهای دیگر، «پارکینگ ها» هستند که از بحث‌های جدی و مهم است. همچنین «دسترسی افراد مسن» به امکانات مساجد نیاز دیگری است که باید برطرف شود که می‌ توان بدون تعارف آن را یکی از معظلات مساجد امروز دانست. بحث «مدیریت مسجد» نیز بحث بسیار مهمی است که هم در قالب «آسیب شناسی» و هم در «قالب نیاز سنجی» می‌توان از آن نام برد. 
نقش «پیوندهای محیطی» در «مساجد» 
فاضل سجادی در ادامه این نشست اظهار داشت: آقای دباغ موضوع «پیوندهای محیطی» را مطرح کرد که مسجد ایجاد می‌کند. بیشتر بناهای ما شاید به «پیوندهای محیطی» نیازی نداشته باشند، اما مسجد به شدت «پیوندهای محیطی» را می‌طلبد که خود را در فضای بیرون تکثیر کند و امر عرفی و قدسی را بهم پیوند بزند. عنوان این نشست «کعبه» است. وقتی که از «کعبه» صحبت می‌کنیم از منظرهای مختلف می‌توان آن را بررسی کرد. از نظر توحیدی که بدان نگاه می‌شود به یک وادی مقدس می‌رسیم و شهرهای ما به این وادی مقدس نیاز دارند تا آن مساله «عبادت» را شکل دهند و برای اینکه این امرمیسر شود، مسجد باید این را بسازد. 
سوال این است چه باید بکنیم که با این پنج‌گانه‌ای که در مورد آن گفتید به شکلی برسیم که این شکل ما را به آن حیثیت بالاتر برساند؟ 
لایه‌های سیستمی
دباغ در پاسخ به سوال مطرح شده گفت: به عقیده من اول باید زیست‌مان را درست کنیم. مسجد در نگاه سنتی یک عنصری است که در کنار بازار و بافت مسکونی قرار دارد. وقتی اینها را از هم جدا می‌کنیم و به زمین‌ها «کاربری» می‌دهیم و در مرحله بعد این کاربری‌ها را تعریف می‌کنیم و در نهایت اسم این کاربری‌ها را «شهرسازی» می‌گذاریم، نباید انتظار فضای کیفی و آنچه که از مسجد مد نظر ما است، را داشته باشیم. 
وی افزود: فکر می‌کنم اصل داستان این است آن عینکی که بر چشم معمارها و تصمیم سازها است باید عوض شود و واقعا بدانیم که یک فضای «معنوی» در «بطن شهر» می‌خواهیم. به بیان ساده‌تر باید حواسمان به «معنویت» هم باشد. اما اگر می‌خواهیم مانند یک «مال» ساخت و ساز کنیم نتیجه‌اش همان چیزی می‌شود که با آن مواجهه هستیم. 
این استاد دانشگاه عنوان کرد: ما باید چند لایه برای این ساخت و سازها متصورباشیم. لایه «هرمونتیکی» که با معنا و معناسازی و معنویت همراه باشد. لایه «زمان» که بسیارمهم است که چگونه در سال ۲۰۲۳ مساجد را طراحی کنیم که بازتاب صفویه و قاجار نباشد و زبان امروز در آن لحاظ شود وهمچنین آن پیوست «فرهنگی» که در مورد آن صحبت می‌شود از بین نرود. «لایه اقتصاد» لایه بعدی است که از لایه‌های مهم است. لایه «کاربردی» که در مورد آن مفصل صحبت کردیم. «لایه زیباشناسی» که می‌توان گفت این لایه به صورت طیفی درگیر لایه‌های دیگر شود و در آخرلایه «فرهنگی، اجتماعی» است که کارکرد فرهنگی، اجتماعی است. ما باید بدانیم این حوزه فرهنگی واجتماعی که اسمش «مسجد است» چه کارکردی دارد. این لایه‌های سیستمی با یک سری مفاهیم فرآیندی به هم متصل هستند. 
فاضل سجادی در ادامه صحبت‌های مطرح شده در جلسه گفت: ما دیگر آن یکدستی فرهنگی را نداریم. می‌توان گفت در خود معمارها هم نوعی از سرگردانی یا تضاد را می‌بینیم و این خود یک موضوع است و موضوع بعدی ما این است که ما در دوره اوایل پهلوی با یک تغییر شدیدی مواجه شدیم، این تغییر هم جامعه معماری ما را سرگردان کرد و هم جامعه فرهنگی ما را. آقای مهندس جدی در بحث‌های «آسیب شناسی» به این نکته اشاره کردید که ما هزینه طراحی را گزاف می‌دانیم. در کل در هزینه‌هایی که برای ساخت یک بنا می‌کنیم، مبحث «طراحی» کمترین هزینه را دربر می‌گیرد چرا این اتفاق می‌افتد؟ 
اهمیت کارفرما
هادی جدی در پاسخ به این سئوال گفت: آنچه که طرح مسجد را رقم می‌زند درست است که «طراح» است ولی قبل از «طراح» آن شخصی است که «طراح» را انتخاب می‌کند. به بیان ساده‌تر آن شخص «کارفرما» است. می‌توان گفت «کارفرما» نقش مهمی در پیداش «طرح مسجد» دارد. کارفرمای خردمند می‌تواند یک پروژه خوبی را پدید بیاورد و این کارفرما می‌تواند با انتخاب مشاورو پیمانکار خوب یک اثر فاخر و ماندگار برای قرن‌ها به یادگار بگذارد. می‌توان گفت یکی از دلایلی که بعضی از پروژه‌ها ناتمام می‌ماند ناشایستگی کارفرما است. اهمیت کارفرما بسیار مهم است. 
وی عنوان کرد: ما باید در مدیریت شهری به این موضوع توجه کنیم که اصل مسجد و محور مسجد بر روی ساخت «فضای عبادی» است و موضوعاتی مانند آشپزخانه، سالن ختم، سالن چند منظوره مواردی هستند که برای مسجد خوب لازم است اما آنچه که اصل و محور است و باید بدان توجه ویژه‌ای شود «فضای عبادی» است که باید با کیفیت مطلوب فراهم شود. 
انتهای پیام/