به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، این نشست با عنوان «جامعه‌شناسی ادبیات آیینی پس از انقلاب اسلامی» دوشنبه ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ باسخنرانی دکتر رضا بیات، شاعر، پژوهشگر و منتقد ادبی، در سالن استاد طاهره صفار زاده حوزه هنری برگزار شد.
در ابتدای نشست، دکتر بیات با اشاره به اینکه برای این پژوهش، ابتدا تئوری‌های اصلی نقد جامعه شناختی مرور شد که نقطۀ مشترک نظریات مختلف، اثرپذیری هنرمند از جامعه بود ادامه داد: در گام بعدی تشریح فرهنگی ایران پس از انقلاب اسلامی، بازشناسی و مرورشد. در این زمینه باید اخبار و گزارش‌های فرهنگی این سال‌ها دیده می‌شد. اما این گزارش‌ها، رسمی و غیررسمی، خالی از حب و بغض و نگرش ایدئولوژیک نبود و نمی‌توانست به تمامی، واقع‌نما باشد. چاره‌ای نبود جز این‌که در انتخاب منابع تحقیق، تنوع مشرب‌ها و دیدگاه‌ها لحاظ شود.
منابع تحقیق
این پژوهشگر از منابعی که برای این تحقیق استفاده کرده است، اینطور نام برد: اول، دورۀ نشریات فرهنگی ادوار مختلف. کیهان فرهنگی و سورۀ اندیشه بیش از باقی نشریات دیده شدند؛ اما منابعی مثل سالنامه‌های همشهری و شرق و… نیز مورد استفاده بودند.
دوم، مرور منابع رسمی تبلیغ مذهبی که ناظر به وقایع روز بودند و در طول این سه دهه امتداد داشته‌اند؛ مثل خطبه‌های نمازجمعۀ تهران (در حد امکان و به شکل محدود) و برنامۀ درس‌هایی از قرآن حجت الاسلام قرائتی.
سوم، نشریات و کتب طنز اجتماعی. این آثار آزادانه‌تر از دیگر نوشته‌ها به نقد وضع موجود در هر دوره پرداخته‌اند. البته نقدهای طنز در حد اشاره است و نهایتاً می‌توانند سرنخی باشند برای کشف یک مسألۀ فرهنگی- اجتماعی.
چهارم، مصاحبه با برخی فعالان خرد و کلان فرهنگی از گروه‌ها و دیدگاه‌های مختلف.
سیاسی بودن
به گفته این منتقد ادبی، سیاسی بودن جزء اصلی‌ترین شاکله‌های شخصیتی ایرانیان این روزگار است و حتی رهبران سیاسی چنین تشویق می‌کنند که «دانشجو باید سیاسی باشد» و…. بنابراین هر فعال فرهنگی، از جمله شاعر، مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر مسائل خرد و کلان سیاسی است.
تاثیر رهبری بر شعر
به نظر این پژوهشگر ادبی، مهم‌ترین عامل مشترکی که بر فرهنگ این سه دهه، خصوصا شعر، اثر گذاشته، آیت‌الله خامنه‌ای است که ۸ سال ریاست جمهوری را به عهده داشتند و پس از آن نظام مقدس جمهوری اسلامی را رهبری می‌کنند.
این شاعر ادامه داد: ایشان از دوران جوانی در محافل شعری مشهد حضور داشتند و با شعرا محشور بودند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی که شاعران بزرگی مثل اخوان و شاملو به دلایلی از انقلاب کناره گرفتند، عرصۀ شعر از وزنه‌های ادبی خالی شد؛ آیت‌الله خامنه‌ای با تلاش بسیار و نامه‌نگاری‌های خصوصی با شعرا، بسیاری را دعوت به همکاری و عملاً شعر انقلاب را پایه‌ریزی کردند. حتی شاعرانی که با نظام همراهی نمی‌کردند نیز در مواقع نیاز، به ایشان رجوع داشتند. ایشان از روزگار ریاست جمهوری دیدارهایی با شعرا داشتند که تا کنون ادامه یافته است و البته حدود بیست سال است که دیدار شعرا با رهبری رسانه‌ای شده است و نمود بیشتری دارد.
پنج دوره مهم
دکتر بیات بر اساس دوران ریاست جمهوری که ریاست عالی‌ترین مقامات مؤثر بر فرهنگ است، تاریخ ایران پس از انقلاب اسلامی را به پنج دورۀ سیاسی تقسیم می‌کند: دورۀ رهبری امام خمینی (ره)، دورۀ ریاست جمهوری حجت الاسلام‌هاشمی رفسنجانی، دورۀ ریاست جمهوری حجت‌الاسلام محمد خاتمی، دورۀ ریاست جمهوری دکتر محمود احمدی نژاد و دورۀ ریاست جمهوری حجت الاسلام روحانی. رویکردهای فرهنگی رؤسای این پنج دوره کم و بیش با همدیگر متفاوت و بر فرهنگ عمومی مردم تأثیر گذاشته است.
این استاد دانشگاه در ادامه افزود: بدیهی است که حوزۀ نفوذ فرهنگ‌ها را نمی‌توان دقیق خط کشی کرد، نه جغرافیایی و نه زمانی. بنابراین تأثیرات هر یک از این پنج دوره اندکی پیش و پس از دوره نیز پررنگ است و در دوره‌های دیگر نیز به کلی از بین نمی‌رود؛ بلکه به جریانی ضعیف و غیر اصلی تبدیل می‌شود.
شاخصه‌های فرهنگ
در ادامه این نشست، ابتدا شاخصه‌های اصلی فرهنگی این پنج دوره مشخص و نمودهای این شاخصه در ادبیات نیز بررسی شد. در ادامه با فرض این که این شاخص‌ها باید در سینما و تلویزیون نیز اثر مشابهی داشته باشند، آثار مطرح و جریان‌ساز ادوار مختلف مرور شد. درپایان نیز حاضران نظراتشان را نسبت به صحبت‌های دکتر بیات مطرح کردند و وی به آن‌ها پاسخ داد.
انتهای پیام/